Ένα διαφορετικό μέτωπο του Εμφυλίου σε ένα νησί με χιλιάδες εξόριστους
Η Ικαρία βρέθηκε στη δίνη του ελληνικού Εμφυλίου σε συνθήκες που διέφεραν αισθητά από εκείνες των ορεινών περιοχών της ηπειρωτικής χώρας. Το περιορισμένο γεωγραφικό της ανάγλυφο, η θαλάσσια απομόνωση και κυρίως η παρουσία χιλιάδων πολιτικών εξορίστων καθόρισαν τις δυνατότητες δράσης των ένοπλων ομάδων που συνδέθηκαν με τον Δημοκρατικό Στρατό Ελλάδας (ΔΣΕ).
Την περίοδο 1947-1948 οι πολιτικοί εξόριστοι στην Ικαρία υπολογίζονται έως και σε 15.000, αριθμός που ξεπερνούσε τον μόνιμο πληθυσμό του νησιού, ο οποίος ανερχόταν περίπου στις 11.000. Η παρουσία αυτού του πληθυσμού αποτελούσε ταυτόχρονα σημαντικό πολιτικό και κοινωνικό παράγοντα, αλλά και σοβαρό περιορισμό για οποιαδήποτε ανάπτυξη ανταρτικής δράσης.
Από την παρανομία στην ένοπλη αυτοάμυνα
Οι πρώτες ομάδες καταδιωκόμενων στην Ικαρία είχαν ήδη δημιουργηθεί μετά τα Δεκεμβριανά και τη Συμφωνία της Βάρκιζας. Στο νησί κατέφυγαν άνθρωποι που είχαν λιποτακτήσει από στρατιωτικούς σχηματισμούς ή καταδιώκονταν για την πολιτική τους δράση. Αρχικά κινούνταν χωρίς οπλισμό, ενώ ο παράνομος μηχανισμός του ΚΚΕ και άλλων οργανώσεων προσπαθούσε να διατηρήσει επαφές και να οργανώσει την παρουσία του κινήματος.
Η κατάσταση επιδεινώθηκε μετά το 1946, καθώς η κρατική καταστολή εντάθηκε. Η γνωστοποίηση διαταγής για συλλήψεις στελεχών του ΕΑΜ και του ΚΚΕ οδήγησε περίπου 200 μέλη και στελέχη στην παρανομία, σύμφωνα με την υπό εξέταση πηγή. Παράλληλα, η Ικαρία μετατράπηκε σε σημαντικό τόπο εξορίας, με συνεχείς αφίξεις πολιτικών κρατουμένων.
Το καλοκαίρι του 1947 συγκροτήθηκε στο νησί διακομματικός μηχανισμός, με τη συμμετοχή του ΚΚΕ, του Αγροτικού Κόμματος και της ΕΠΟΝ, σύμφωνα με ιστορικές αναφορές για την περίοδο. Στόχος ήταν η πολιτική και οργανωτική διαχείριση μιας ιδιαίτερα σύνθετης κατάστασης.
Η ένοπλη δράση και οι συγκρούσεις
Η μετάβαση από την παρανομία στην οργανωμένη ένοπλη δράση συνδέθηκε με την άφιξη του Ικαριώτη Γιάννη Σαλά, ο οποίος κατευθυνόταν προς τη Σάμο. Η αρχική λογική ήταν περιορισμένη: οι παράνομοι έπρεπε να οργανωθούν και να διαθέτουν όπλα κυρίως για αυτοπροστασία, χωρίς να προκαλούνται συγκρούσεις που θα μπορούσαν να οδηγήσουν σε μαζικά αντίποινα σε βάρος των εξορίστων.
Οι εξελίξεις, ωστόσο, άλλαξαν τα δεδομένα. Οι ομάδες των καταδιωκόμενων ενισχύθηκαν και σταδιακά δημιουργήθηκαν ένοπλοι πυρήνες σε διαφορετικές περιοχές της Ικαρίας. Τον Απρίλιο του 1948 καταγράφεται ο πρώτος θάνατος που συνδέεται με την ένοπλη δράση, ενώ τους επόμενους μήνες ακολούθησαν δολοφονίες καταδιωκόμενων και συγκρούσεις με δυνάμεις της Χωροφυλακής.
Η πηγή καταγράφει συγκρούσεις σε περιοχές όπως ο Φραντάτος, ο Όρθος Λούρος, ο Μαύρος Εγκρεμός, ο Άγιος Ονούφριος, το Δοκίμι και η χαράδρα της Σχίζας. Οι αναφορές αυτές βρίσκονται σε συμφωνία ως προς τον γενικό πυρήνα των γεγονότων με άλλες ιστορικές καταγραφές, οι οποίες περιγράφουν συγκρούσεις Ικαριωτών ανταρτών με δυνάμεις εκατοντάδων χωροφυλάκων και ΜΑΥδων.
Η σχέση με τη Σάμο και το τέλος του ΔΣΕ
Η Ικαρία δεν αποτέλεσε απομονωμένο επεισόδιο. Υπήρχαν θαλάσσιες συνδέσεις με τη Σάμο και την Αθήνα, ενώ από το νησί μετακινήθηκαν άνθρωποι προς τον Δημοκρατικό Στρατό Σάμου. Παράλληλα, τραυματίες από τις μάχες στη Σάμο μεταφέρονταν στην Ικαρία για περίθαλψη, σύμφωνα με την πηγή.
Μετά την ήττα του ΔΣΕ στη Σάμο, οι συνθήκες στην Ικαρία έγιναν ακόμη δυσκολότερες. Οι συλλήψεις συγγενών, ο περιορισμός των μετακινήσεων και η αποκοπή των ανταρτών από τις πηγές ανεφοδιασμού περιόρισαν δραστικά τις δυνατότητές τους. Σταδιακά, μεγάλο μέρος των μαχητών παραδόθηκε.
Η ένοπλη παρουσία, ωστόσο, δεν εξαφανίστηκε αμέσως. Εννέα καταδιωκόμενοι παρέμειναν στην παρανομία στην Ικαρία έως το 1955, στοιχείο που επιβεβαιώνεται και από μεταγενέστερες ιστορικές αναφορές.
Η ιστορία του ΔΣΕ στην Ικαρία αποτελεί έτσι ένα ιδιαίτερο κεφάλαιο του Εμφυλίου. Δεν εξελίχθηκε σε μεγάλο στρατιωτικό μέτωπο, αλλά συνδέθηκε με την παρανομία, την καταστολή, την παρουσία χιλιάδων εξορίστων και τη διατήρηση ένοπλων ομάδων για χρόνια μετά το τέλος των μεγάλων επιχειρήσεων του 1949. Η Ικαρία παρέμεινε, για μεγάλο διάστημα, ένας χώρος όπου η πολιτική σύγκρουση και οι συνέπειες του Εμφυλίου συνέχισαν να αποτυπώνονται στην καθημερινή ζωή του νησιού.
