Η Σάμος σήμερα γιορτάζει. Γιορτάζει την επέτειο μιας ιστορικής νίκης, γιορτάζει τη σωτηρία της, γιορτάζει, ταυτόχρονα, ένα κορυφαίο γεγονός του εθνικού απελευθερωτικού αγώνα. Ενενήντα ένα χρόνια μετά, εμείς οι επίγονοι της ηρωικής εκείνης γενιάς, εμείς οι φυσικοί κληρονόμοι της ιστορικής εκείνης 6ης Αυγούστου του 1824, βρισκόμαστε σήμερα εδώ για να θυμηθούμε, να στοχαστούμε, να διδαχθούμε.
Γιορτάζουμε μια μεγάλη εθνική νίκη, στην Ελλάδα της κρίσης που εδώ και 5 χρόνια γνωρίζει μόνο ήττες.
Ανατρέχουμε σε μια ιστορική στιγμή ανάτασης, προσβλέποντας σε μια εθνική ανάσταση από τις στάχτες της συγκυρίας.
"Εμείς το χρέος μας εκτελούμεν...Γρόσια δεν έχομεν, πολεμοφόδια αρκετά δεν έχομεν, ειμή μόνον απόφασιν ελευθερίας ή θανάτου". Με αυτά τα λόγια οι Σαμιώτες του 1824 διατράνωσαν την απόφασή τους να αγωνιστούν ενάντια σε υπέρτερο εχθρό. Έτσι νοηματοδότησαν το χρέος και την ευθύνη τους απέναντι στον τόπο και τις επόμενες γενιές. Αυτή η βούληση σε διάφορες παραλλαγές συμπυκνώνει το νόημα ολόκληρης της επανάστασης του 21. Αυτή συντήρησε τη φλόγα του εθνικοαπελευθερωτικού αγώνα άσβεστη, παρά τη στρατιωτική υπεροχή του δυνάστη και παρ’ όλες τις αδελφοκτόνες διαμάχες που κηλίδωσαν τον Αγώνα. Γι' αυτό και η νίκη της 6ης Αυγούστου αντιμετωπίστηκε και πανηγυρίστηκε ως θαύμα, προσέλαβε τη διάσταση συμβόλου και λαϊκού θρύλου, εμψυχώνοντας το Γένος σε κάθε γωνιά της ελληνικής γης.
Αλλά οι μεγάλες νίκες δεν έρχονται ως εκ θαύματος. Η σαμιακή επανάσταση κυοφορήθηκε από τις αρχές του 19ου αιώνα, στις πολιτικο-κοινωνικές αλλαγές που συντελέσθηκαν όταν η προυχοντική εξουσία περιήλθε στην ομάδα των Καρμανιόλων, που εμφορούνταν από τις πιο προοδευτικές ιδέες του καιρού τους. Από αυτήν προήλθε η ηγετική μορφή του Λυκούργου Λογοθέτη, με γνώση της Ευρώπης και της πατρίδας μας. Ο Λυκούργος ήταν εκείνος ο οποίος κήρυξε την επανάσταση στο Καρλόβασι, στις 8 Μαΐου 1821. Ανέλαβε την ηγεσία του Αγώνα παίρνοντας αμέσως, με σιδερένια πυγμή, όλα τα απαιτούμενα μέτρα προς τε διάλυσιν των φατριών και διχονοιών και ένωσιν των διεστώτων και σύμπνοιαν υπέρ πατρίδος. Οργάνωσε πολιτικά το νησί αναδεικνύοντας τη Γενική Συνέλευση των πληρεξουσίων των χωριών σε κυρίαρχο όργανο της κοινής βούλησης. Οργάνωσε στρατιωτικές χιλιαρχίες με επικεφαλής τους πλέον γενναίους πατριώτες ως χιλιάρχους, ορκίζοντάς τους στο όνομα του έθνους και της πατρίδας. Το στρατοπολιτικό του σύστημα άντεξε τη διχόνοια και τις εμφύλιες διαμάχες του 1822 που αποδυνάμωσαν τη Σάμο. Και ο ίδιος ανέλαβε, ως αδιαμφισβήτητος πολιτικός και στρατιωτικός αρχηγός, να οργανώσει την άμυνα του νησιού στις αρχές του 1824. Χωρίς πολλά εφόδια αλλά με καλό δίκτυο πληροφοριών για τα σχέδια και τις κινήσεις του εχθρικού στόλου, χωρίς πολυάριθμο στρατό αλλά με έναν λαό που διαπνεόταν από πίστη στον κοινό σκοπό. "Προκειμένου περί ελευθερίας της πατρίδος", έλεγε, "μή βουλεύου αλλά κινδύνευε".
O ίδιος πάντα, ενόψει του επελαύνοντος κινδύνου, δεν αναζήτησε άλλοθι στα λόγια αλλά ανέλαβε την ευθύνη της δράσης: ανήγειρε το φρούριο στη στρατηγική θέση της αρχαίας ακροπόλεως, προμηθεύτηκε κανόνια και άλλα πολεμοφόδια, διαπραγματεύτηκε τη συνδρομή των ναυτικών νησιών και ζήτησε την οικονομική ενίσχυση ομογενών της Οδησσού και του Ταϊγανίου. Κατέστησε την αξίωση της ελευθερίας ετοιμοπόλεμη! Και στην πάνδημο συνέλευση του Ιουλίου 1824 συνέγειρε τον λαό καλώντας τον να ομοφρονήσει και να πολεμήσει. "Δεν αφίνωμεν την πατρίδα μας, δεν προσκυνούμεν εις τον εχθρόν" ήταν η ομόφωνη απόφαση της Συνέλευσης.
Αυτή η απόφαση, αυτή η βούληση έσωσε τη Σάμο. Η ημέρα της φοβερής ναυμαχίας ήταν η κορυφαία στιγμή όπου μια αποφασιστική ηγεσία κι ένας ενωμένος λαός αντιτάχθηκαν σαν μια γροθιά στον επίδοξο κατακτητή τους. Η ναυμαχία κερδήθηκε όχι από τον ισχυρότερο, αλλά από τον πιο αποφασισμένο. Ελευθερία ή θάνατος! Κι όπως σημειώνεται στο Ημερολόγιον του Λυκούργου, "αυτή η νίκη των Ελλήνων τόσον κατετρόμαξε τους εχθρούς, ώστε τα μεν εχθρικά πλοία δεν ετόλμων να πλησιάσωσι τα ελληνικά, τα δε εις τα παράλια της ανατολής στρατοπεδευμένα τουρκικά πολυάριθμα στρατεύματα ήρχισαν να σκορπίζωνται".
Η τουρκική εκστρατεία απέτυχε. Το νησί δεν υποτάχθηκε. Και τούτο γιατί στις δύσκολες στιγμές βρέθηκε ένας ηγέτης ικανός να αρθεί με έργα στο ύψος των περιστάσεων, και γιατί μαζί του συστρατεύτηκε ένας ολόκληρος λαός, χωρίς ιδιοτέλεια, χωρίς υστεροβουλίες, έτοιμος να προσφέρει και μάλιστα να θυσιαστεί. Κοντά στον λαό βρέθηκε και ο κλήρος, με επικεφαλής τον μητροπολίτη Κύριλλο. "Και σταυρόν και σπάθην σείων", όπως ανέκραξε ο εθνικός ποιητής του νησιού μας Γ. Κλεάνθης.
Η σωτηρία της Σάμου στις 6 Αυγούστου 1824, σύμβολο του εθνικοαπελευθερωτικού αγώνα κατά της ασιατικής τυραννίας, παραμένει και σήμερα--σήμερα ίσως περισσότερο παρά ποτέ--ένα ορόσημο, κιβωτός πολλαπλών μηνυμάτων.
Συμβολίζει τη σταθερή απόφαση του νέου ελληνικού έθνους να απεξαρτηθεί από τον σκοταδισμό της Ανατολής και να ξαναβρεί την ιστορική του προοπτική στα Φώτα της Δύσης.
Καταδεικνύει πόσο ακαταμάχητη είναι η διαλεκτική σχέση ανάμεσα σε μια αποφασιστική ηγεσία και μια ομοφρονούσα κοινωνία.
Αποδεικνύει ότι η εθνική ενότητα είναι το κλειδί για την αντιμετώπιση μιας εθνικής απειλής.
Σε τούτους τους πολύ δύσκολους για το έθνος καιρούς, οι κίνδυνοι και οι προκλήσεις που αντιμετωπίζουμε απαιτούν ηγεσίες σαν του Λυκούργου, και έλληνες σαν τους Σαμιώτες του Αυγούστου εκείνου του 1824! Πέρα από τις κομματικές έριδες και τις ταξικές αντιθέσεις, πέρα από πολιτικούς υπολογισμούς και αποσπασματικά συμφέροντα, μας ενώνουν υπέρτεροι στόχοι. Μας ενώνει η απόφαση να αποκατασταθούμε ως χώρα μέσα στη μεγάλη ευρωπαϊκή οικογένεια, μας ενώνει η ανάγκη να ξαναμπεί ο τόπος σε αναπτυξιακή τροχιά, μας ενώνει το όραμα μιας Ελλάδας οικονομικά ισχυρής και κοινωνικά δίκαιης, ανταγωνιστικής και προοδευτικής. Αυτοί είναι οι όροι της εθνικής ενότητας σήμερα. Και αυτό είναι το νόημα του φετινού εορτασμού της σημερινής επετείου.